چرا جنگ جهانی دوم آغاز شد؟
جنگ جهانی دوم، مرگبارترین درگیری مسلحانه تاریخ بشر بود جنگی که در کمتر از شش سال، تقریباً هر گوشهای از کره زمین را درگیر خودش کرد. اما این فاجعه، از یک نقطه واحد یا یک تصمیم ناگهانی شروع نشد؛ ریشههایش را باید در تصمیماتی جستوجو کرد که دو دهه پیش از آن، در پایان جنگ جهانی اول، گرفته شده بودند.
علت جنگ جهانی دوم چه بود؟
اگر بخواهیم علت اصلی جنگ جهانی دوم را در یک جمله خلاصه کنیم، باید به سال ۱۹۱۹ و معاهده ورسای برگردیم پیمانی که به جنگ جهانی اول پایان داد، اما بذر جنگ بعدی را هم کاشت.
معاهده ورسای و تحقیر آلمان
قدرتهای پیروز جنگ اول بریتانیا، فرانسه و آمریکا در این معاهده، آلمان را مسئول کامل جنگ اعلام کردند (ماده معروف به «بند تقصیر جنگ») و غرامتهای سنگینی بر آن تحمیل کردند؛ در کنارش، بخشهایی از خاک و تمام مستعمرات آلمان را هم گرفتند و ارتشش را بهشدت محدود کردند. نتیجه، نه صلحی پایدار، بلکه اقتصادی فلجشده و ملتی بود که این پیمان را تحقیرآمیز میدید .
بستری آماده برای ظهور ناسیونالیسمی انتقامجو (Guided History، دانشگاه بوستون).
ظهور فاشیسم و نازیسم
از دل همین نارضایتی، دو جنبش سیاسی افراطی سر برآوردند:
در ایتالیا، بنیتو موسولینی ایدئولوژی فاشیسم را بنیاد نهاد؛ در آلمان، آدولف هیتلر و حزب نازی، با وعده بازگرداندن غرور ملی و پارهکردن معاهده ورسای، محبوبیت یافتند. بحران بزرگ اقتصادی سالهای ۱۹۲۹ به بعد، این روند را شتاب داد:
بیکاری گسترده و فقر، زمینه را برای پیامهای سادهانگارانه و سرزنش اقلیتها و «دشمنان بیرونی» فراهمتر کرد. هیتلر در سال ۱۹۳۳ میلادی صدراعظم آلمان شد و بلافاصله شروع به کنار زدن محدودیتهای معاهده ورسای کرد از خروج از جامعه ملل گرفته تا بازسازی نظامی آشکار در سال ۱۹۳۵ و اشغال دوباره سرزمین راین در ۱۹۳۶ (PolSci Institute).
سیاست مماشات
شاید عاملی که کمتر از بقیه به آن توجه میشود، واکنش (یا بیواکنشی) قدرتهای اروپایی به این زیادهرویها بود. بریتانیا و فرانسه، هنوز از خاطره ویرانگر جنگ اول در رنج بودند و ترجیح میدادند بهجای رویارویی مستقیم، سیاست «مماشات» یعنی امتیازدادن به هیتلر برای حفظ صلح را در پیش بگیرند. این سیاست، در الحاق اتریش و بخشهای بزرگی از چکسلواکی به آلمان، بدون واکنش جدی نظامی، به اوج خودش رسید؛ نتیجه، جسارت هرچه بیشتر هیتلر بود، نه صلحی که این سیاست وعدهاش را میداد (Britannica).
جنگ جهانی دوم را چه کشوری شروع کرد؟
چرا جنگ جهانی دوم آغاز شد :
از نظر تاریخ رسمی، پاسخ روشن است: در تاریخ اول سپتامبر ۱۹۳۹ میلادی، با حمله آلمان نازی به لهستان آغاز شد. دو روز بعد، در سوم سپتامبر، بریتانیا و فرانسه که با لهستان پیمان دفاعی داشتند رسماً به آلمان اعلان جنگ دادند (Britannica).
البته، همانطور که در بخش قبل دیدیم، این حمله، نقطهای بود که سالها تنش انباشته را به جنگ رسمی تبدیل کرد، نه یک تصمیم ناگهانی و بیمقدمه.
جنگ جهانی دوم بین چه کشورهایی بود؟
جنگ جهانی دوم، عمدتاً میان دو ائتلاف بزرگ شکل گرفت: متفقین و متحدین.
متفقین، در طول جنگ ترکیب متغیری داشت، اما هسته اصلیاش را بریتانیا، فرانسه، اتحاد جماهیر شوروی (از ۱۹۴۱ به بعد)، ایالات متحده آمریکا (از ۱۹۴۱ به بعد) و چین تشکیل میدادند. متحدین هم، سه قدرت اصلی داشت: آلمان نازی، ایتالیای فاشیست، و امپراتوری ژاپن سه کشوری که با پیمان معروف به «پیمان سهجانبه» (Tripartite Pact) در سال ۱۹۴۰ میلادی، رسماً متحد شدند.
فراتر از این بازیگران اصلی، دهها کشور دیگر از کانادا و استرالیا گرفته تا هند و بسیاری از مستعمرات اروپایی بهشکلهای مختلف در این جنگ درگیر شدند؛ جنگی که واقعاً هم اسمش را از همین وسعت جهانیاش گرفت.
چرا ژاپن وارد جنگ جهانی دوم شد؟
داستان ورود ژاپن به جنگ، مسیری جداگانه از آنچه در اروپا میگذشت داشت، هرچند سرانجام به همان جنگ جهانی واحد پیوست.
ژاپن، از سال ۱۹۳۱ میلادی یعنی سالها پیش از شروع رسمی جنگ در اروپا سیاست توسعه طلبی نظامی در آسیا را آغاز کرده بود:
نخست با اشغال منچوری در چین، و از سال ۱۹۳۷ میلادی، با جنگی تمامعیار علیه چین. این جاهطلبی، ژاپن را بهطور طبیعی بهسوی متحدانی با اهداف مشابه سوق داد؛ در سال ۱۹۴۰ میلادی، با امضای پیمان سهجانبه، رسماً به آلمان و ایتالیا پیوست و بخشی از محور شد.
نقطه بحرانی، در سال ۱۹۴۱ میلادی رقم خورد. وقتی ژاپن به هندوچین فرانسه (ویتنام، لائوس و کامبوج امروزی) هم لشکر کشید، آمریکا که تا آن زمان همچنان رسماً بیطرف بود واکنش نشان داد:
داراییهای ژاپن در خاک آمریکا مسدود شد و مهمتر از همه، صادرات نفت به ژاپن بهطور کامل متوقف شد (National WWII Museum). این تحریم نفتی، برای ژاپن کشوری که تقریباً تمام نفت موردنیازش را وارد میکرد ضربهای حیاتی بود.
فرماندهان نظامی ژاپن، در برابر این فشار، دو انتخاب پیش رو داشتند:
عقبنشینی از جاهطلبیهای آسیاییشان، یا حملهای پیشدستانه برای تضمین دسترسی به منابع طبیعی منطقه (بهویژه نفت اندونزی هلندی) پیش از آنکه آمریکا بتواند مانعشان شود. آنان دومی را انتخاب کردند:
در ۷ دسامبر ۱۹۴۱ میلادی، نیروی هوایی ژاپن، بیهیچ اعلان جنگ رسمی، به پایگاه دریایی آمریکا در پرلهاربر، هاوایی، حمله کرد. روز بعد، آمریکا رسماً به ژاپن اعلان جنگ داد.
در ۱۱ دسامبر، آلمان و ایتالیا هم، به پشتیبانی از متحد آسیاییشان، به آمریکا اعلان جنگ دادند رویدادی که دو جبهه تا آن زمان تا حدی جدا (اروپا و آسیا-اقیانوسیه) را، رسماً به یک جنگ واحد و جهانی متصل کرد.
نقش ایران در جنگ جهانی دوم
ایران، در آغاز جنگ جهانی دوم، رسماً اعلام بیطرفی کرده بود. اما موقعیت جغرافیاییاش همسایگی مستقیم با اتحاد جماهیر شوروی و نزدیکی به منابع نفتی خلیج فارس بهزودی این بیطرفی را غیرممکن کرد.
اشغال مشترک بریتانیا و شوروی
در ۲۵ اوت ۱۹۴۱ میلادی تنها چند ماه پس از حمله آلمان به شوروی نیروهای بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی، بدون اعلان جنگ رسمی، همزمان به ایران حمله کردند.
دلیل رسمیشان دوگانه بود:
نگرانی از نفوذ گسترده آلمان در اقتصاد و صنعت ایران (که رضاشاه، همانطور که در مقاله «همه حکومتهای ایران» هم دیدیم، آن را بهعنوان بخشی از سیاست موازنهطلبانهاش تشویق کرده بود)، و نیاز به تأمین مسیری امن برای رساندن کمکهای نظامی به شوروی (Institute for the Study of War). این تهاجم، تنها چند روز طول کشید و به شکست سریع ارتش ایران انجامید.
پیامد مستقیم این اشغال، برای رضاشاه، سنگین بود:
او در ۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱ میلادی مجبور به کنارهگیری از تخت شد و به تبعید رفت و پسرش، محمدرضا، جانشین او شد.
دالان ایران، شریان حیاتی متفقین
پس از اشغال، ایران به یکی از مهمترین مسیرهای لجستیکی متفقین تبدیل شد؛ مسیری که مورخان بعدها آن را «دالان ایران» (Persian Corridor) نامیدند. از راه بنادر خلیج فارس، راهآهن سراسری ایران (که خودِ رضاشاه ساخته بود) و جادهها، میلیونها تن تجهیزات نظامی آمریکایی تحت برنامه معروف به «وام و اجاره» (Lend-Lease) به اتحاد جماهیر شوروی رسید؛ کمکی که نقش مهمی در توان جنگی شوروی علیه آلمان ایفا کرد.
کنفرانس تهران
اهمیت راهبردی ایران، در نوامبر ۱۹۴۳ میلادی به اوج خود رسید، وقتی تهران میزبان یکی از تاریخیترین دیدارهای جنگ جهانی دوم شد:
کنفرانس تهران، نخستین نشست حضوری هر سه رهبر بزرگ متفقین روزولت (آمریکا)، چرچیل (بریتانیا) و استالین (شوروی) در یک مکان. در همین نشست بود که برنامهریزی نهایی برای عملیات نورماندی (روز D) و گشودن جبهه غربی علیه آلمان، کلید خورد (Atlantic Council).
نتیجه جنگ جهانی دوم چه شد؟
جنگ در دو مرحله جداگانه، در دو جبهه مختلف، به پایان رسید.
پایان جنگ در اروپا
آلمان نازی، پس از سقوط برلین و خودکشی هیتلر، در ۸ مه ۱۹۴۵ میلادی رسماً تسلیم شد روزی که به «روز پیروزی در اروپا» (V-E Day) معروف است.
پایان جنگ در آسیا-اقیانوسیه
ژاپن، حتی پس از شکست آلمان، همچنان به جنگیدن ادامه داد. آمریکا، برای واداشتن ژاپن به تسلیم بدون نیاز به تهاجم زمینی پرتلفات، دو بمب اتمی روی دو شهر ژاپنی انداخت:
هیروشیما در ۶ اوت و ناگازاکی در ۹ اوت ۱۹۴۵ میلادی نخستین و تنها باری که سلاح هستهای در یک جنگ واقعی به کار رفت. ژاپن، چند روز بعد، تسلیم شد و در دوم سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی، سند تسلیم رسمی را امضا کرد؛ تاریخی که معمولاً پایان کامل جنگ جهانی دوم دانسته میشود.
تلفات انسانی
جنگ جهانی دوم، مرگبارترین درگیری تاریخ بشر بود. برآورد رایج و بهخوبی مستند، رقمی میان ۷۰ تا ۸۵ میلیون کشته را نشان میدهد نزدیک به سه درصد از کل جمعیت جهان در سال ۱۹۴۰ میلادی. از این رقم، حدود ۲۱ تا ۲۵ میلیون نفر، تلفات نظامی و باقی، غیرنظامی بودند؛ نسبتی که خودش نشاندهنده تغییر بنیادین ماهیت جنگ در سده بیستم بود.
برای نخستینبار در یک جنگ بزرگ، تلفات غیرنظامیان بهمراتب از تلفات نظامیان پیشی گرفت عمدتاً بهخاطر هولوکاست، قحطی، بیماری و بمباران راهبردی شهرها (Wikipedia).
پیامدهای سیاسی و ساختاری
فراتر از تلفات، جنگ جهانی دوم، نقشه سیاسی جهان را هم بازسازی کرد:
سازمان ملل متحد در اکتبر ۱۹۴۵ میلادی، با هدف جلوگیری از جنگ بزرگ بعدی، تأسیس شد؛ آلمان میان قدرتهای پیروز تقسیم شد؛
و رقابت میان دو ابرقدرت تازه آمریکا و شوروی زمینهساز دوره تازهای از تنش جهانی شد که به «جنگ سرد» معروف است. موج گسترده استقلال مستعمرات آسیایی و آفریقایی از قدرتهای اروپایی هم، در دهههای پس از جنگ، مستقیماً از همین جنگ و تضعیف امپراتوریهای استعماری اروپا ریشه گرفت.
جمعبندی چرا جنگ جهانی دوم آغاز شد
جنگ جهانی دوم، از دل تحقیر و بحران اقتصادی یک ملت شکستخورده در جنگ پیشین سر برآورد، و در کمتر از شش سال، به مرگبارترین رویداد تاریخ بشر تبدیل شد.
از تهاجم آلمان به لهستان تا پرلهاربر، از دالان ایران تا کنفرانس تهران، و از هیروشیما تا تأسیس سازمان ملل این جنگ، نهفقط یک درگیری نظامی، که نقطهای بود که جهان مدرن، سیاست، فناوری و حتی مفهوم خودِ جنگ را برای همیشه از نو تعریف کرد.
پرسشهای متداول چرا جنگ جهانی دوم آغاز شد
جنگ جهانی دوم چند سال طول کشید؟
از یکم سپتامبر ۱۹۳۹ تا دوم سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی، یعنی تقریباً شش سال.
چند نفر در جنگ جهانی دوم کشته شدند؟
برآورد رایج، میان ۷۰ تا ۸۵ میلیون نفر است؛ رقمی که آن را به مرگبارترین جنگ تاریخ بشر تبدیل میکند.
آیا ایران در جنگ جهانی دوم بیطرف بود؟
ایران رسماً بیطرفی اعلام کرده بود، اما در عمل، در سال ۱۹۴۱ میلادی توسط بریتانیا و شوروی اشغال شد و به مسیر مهم رساندن کمکهای نظامی به شوروی («دالان ایران») تبدیل شد.
جنگ جهانی دوم چه زمانی و چگونه تمام شد؟
جنگ در اروپا با تسلیم آلمان در ۸ مه ۱۹۴۵ پایان یافت؛ در آسیا، پس از دو بمباران اتمی آمریکا، ژاپن هم در دوم سپتامبر ۱۹۴۵ رسماً تسلیم شد.
نوشته شده توسط تیم بیشتر بدانید